เด็กที่อยู่ไม่นิ่ง ขี้ลืม ใจลอย หรือมักทำกิจกรรมไม่จบ อาจไม่ใช่แค่ “เด็กซน” อย่างที่ใครหลายคนคิด แต่อาจเป็นสัญญาณของ “โรคสมาธิสั้น” หนึ่งในภาวะพัฒนาการทางสมองที่พบบ่อยในเด็กและมีแนวโน้มพบมากขึ้นเรื่อยๆ ในปัจจุบัน หากปล่อยไว้โดยไม่เข้าใจหรือไม่ได้รับการดูแลที่เหมาะสม อาจส่งผลต่อการเรียน การเข้าสังคม และการใช้ชีวิตในอนาคตได้ บทความนี้จะพาคุณพ่อคุณแม่มาทำความรู้จักกับโรคสมาธิสั้นในเด็กแบบเข้าใจง่าย พร้อมเช็กลิสต์พฤติกรรมเด็กสมาธิสั้นเป็นยังไง ความแตกต่างจากโรคอื่นที่พฤติกรรมคล้ายกัน พร้อมแนวทางการวินิจฉัยและการรักษา เพื่อให้คุณพ่อคุณแม่สามารถเข้าใจและดูแลลูกได้อย่างเหมาะสมตั้งแต่ช่วงเริ่มต้นของปัญหา

รู้ทัน โรคสมาธิสั้นในเด็ก คืออะไร ?

โรคสมาธิสั้น หรือ ADHD (Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder) เป็นความผิดปกติทางพัฒนาการของระบบประสาทที่พบบ่อยในเด็ก สาเหตุเกิดจากความบกพร่องของสมองส่วนหน้า (Prefrontal cortex) ส่งผลให้เด็กมีอาการผิดปกติใน 3 ด้านหลัก ได้แก่ ขาดสมาธิ (Inattention) ซนมากกว่าปกติ หรืออยู่ไม่นิ่ง (Hyperactivity) และขาดการยั้งคิด หรือหุนหันพลันแล่น (Impulsivity) โดยอาการเหล่านี้จะรุนแรงกว่าพฤติกรรมปกติของเด็กวัยเดียวกัน  ซึ่งส่งผลต่อพฤติกรรม การเรียนรู้ และความสัมพันธ์กับผู้อื่น มักเริ่มแสดงอาการตั้งแต่วัยอนุบาล และพบมากในช่วงวัยเรียน

โรคสมาธิสั้นในเด็กจึงไม่ใช่เพียงอาการ "เด็กซน" หรือ "สมาธิสั้นนิดหน่อย" อย่างที่หลายคนเข้าใจ แต่เป็นความผิดปกติของระบบประสาทที่มีผลต่อการควบคุมตนเอง สมาธิ และพฤติกรรม เด็กที่มีภาวะนี้จึงมักมีปัญหาในการจดจ่อกับสิ่งใดสิ่งหนึ่งนานๆ หรือควบคุมตนเองได้ยาก และมักมีพฤติกรรมหุนหันพลันแล่น หากไม่ได้รับการดูแลที่เหมาะสมอาจส่งผลกระทบต่อพัฒนาการทางการเรียน การเข้าสังคม และความมั่นใจในตนเองในระยะยาว

วิธีสังเกตอาการ เด็กสมาธิสั้นเป็นยังไง ?

เด็กที่มีภาวะสมาธิสั้นมักแสดงพฤติกรรมที่แตกต่างจากเด็กทั่วไปอย่างชัดเจน โดยสามารถแบ่งลักษณะอาการออกเป็น 3 กลุ่มหลัก ได้แก่

กลุ่มอาการ "ขาดสมาธิ" (Inattention)

• ไม่สามารถจดจ่อกับงานหรือกิจกรรมที่ต้องใช้ความตั้งใจได้
• วอกแวกง่ายแม้มีสิ่งกระตุ้นเพียงเล็กน้อย
• ลืมรายละเอียด ทำของหายเป็นประจำ
• ไม่ทำตามคำสั่ง หรือทำงานไม่เสร็จ
• มักหลีกเลี่ยงกิจกรรมที่ต้องใช้ความพยายามอย่างต่อเนื่อง เช่น การบ้าน

กลุ่มอาการ "อยู่ไม่นิ่ง - หุนหันพลันแล่น" (Hyperactivity - Impulsivity)

• นั่งไม่นิ่ง ลุกขึ้นเดินระหว่างกิจกรรม
• วิ่งหรือปีนป่ายในสถานการณ์ที่ไม่เหมาะสม
• พูดมาก พูดเร็ว หรือพูดแทรก
• ตอบคำถามก่อนฟังจบ
• ขัดจังหวะผู้อื่นหรือไม่สามารถรอคิวได้

กลุ่มอาการแบบผสม (Combined Type) 

• เป็นกลุ่มอาการที่พบได้บ่อยที่สุด มีอาการทั้งขาดสมาธิ อยู่ไม่นิ่ง และหุนหันพลันแล่น

หากเด็กมีอาการดังกล่าวเป็นเวลานานกว่า 6 เดือน และเกิดขึ้นในหลายบริบท เช่น ที่บ้านและโรงเรียน ผู้ปกครองควรพาเด็กเข้ารับการประเมินจากแพทย์ผู้เชี่ยวชาญ เพื่อรับการวินิจฉัยและแนวทางการดูแลรักษาที่เหมาะสม

สาเหตุของโรคสมาธิสั้นในเด็กเกิดจากอะไร ?

สาเหตุของโรคสมาธิสั้น เกิดจากหลากหลายปัจจัยที่ส่งผลต่อการทำงานของสมองและพัฒนาการของเด็ก โดยมีปัจจัยสำคัญที่เกี่ยวข้อง ดังนี้

• พันธุกรรม (Genetics) ครอบครัวที่มีประวัติพ่อแม่หรือพี่น้องเป็นโรคสมาธิสั้น มีโอกาสที่เด็กจะเป็นสูงกว่าเด็กคนอื่น 4 - 5 เท่า
• ปัจจัยขณะตั้งครรภ์และคลอด เช่น การคลอดก่อนกำหนด ทารกน้ำหนักแรกเกิดน้อย มารดาสูบบุหรี่ ดื่มแอลกอฮอล์ หรือสัมผัสสารพิษระหว่างตั้งครรภ์
• ปัจจัยสิ่งแวดล้อม เช่น การที่เด็กสัมผัสกับสารตะกั่ว หรือยาฆ่าแมลงบางชนิด หรือประสบการณ์เลวร้ายในวัยเด็ก (Adverse childhood experience) เช่น การถูกทุบตี หรือพบเห็นการใช้ความรุนแรงในครอบครัว
• การเลี้ยงดูที่ไม่เหมาะสม เช่น ขาดวินัยในบ้าน หรือการดูสื่อหน้าจอมากเกินไปในวัยเด็กเล็ก แม้จะไม่ใช่สาเหตุโดยตรงของโรคสมาธิสั้น แต่หากขาดความเข้าใจและแนวทางที่เหมาะสม อาจทำให้อาการสมาธิสั้นของเด็กแย่ลงได้

แนวทางการวินิจฉัยโรคสมาธิสั้น

ก่อนการวินิจฉัยว่าเด็กมีภาวะสมาธิสั้นหรือไม่ แพทย์จำเป็นต้องอาศัยข้อมูลจากหลายแหล่งประกอบกัน ทั้งจากผู้ปกครอง ครูที่โรงเรียน และการสังเกตโดยผู้เชี่ยวชาญ เช่น

• แบบประเมินพฤติกรรมจากทั้งพ่อแม่และคุณครู
• การซักประวัติ หรือสังเกตพฤติกรรมโดยตรง
• การประเมินพัฒนาการ การเรียนรู้ และสุขภาพจิต
• การประเมินเพื่อแยกแยะความผิดปกติอื่นๆ ที่อาจมีลักษณะใกล้เคียงกัน เช่น ออทิสติก หรือปัญหาด้านอารมณ์
• บางกรณีอาจต้องส่งต่อไปยังจิตแพทย์เด็กหรือกุมารแพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านพัฒนาการ

โรคสมาธิสั้นรักษาอย่างไร ?

การรักษาโรคสมาธิสั้นในเด็กที่ได้ผลดีที่สุดคือการรักษาแบบผสมผสาน โดยควรอยู่ภายใต้การดูแลของแพทย์ผู้เชี่ยวชาญ โดยแนวทางการรักษาจะขึ้นอยู่กับความรุนแรงของอาการและความต้องการเฉพาะของเด็กแต่ละคน สามารถแบ่งออกเป็น 2 แนวทางหลัก ดังนี้

1. การบำบัดพฤติกรรม (Behavioral Therapy)
การบำบัดพฤติกรรมเป็นแนวทางพื้นฐานที่มักเริ่มใช้ก่อนในเด็กเล็ก หรือใช้ร่วมกับการรักษาด้วยยาในเด็กโต โดยแนวทางการบำบัดโรคสมาธิสั้น มีดังนี้

• ฝึกวินัยอย่างเหมาะสม 
• สร้างกฎเกณฑ์ที่ชัดเจน สม่ำเสมอ
• ให้รางวัลเมื่อมีพฤติกรรมที่เหมาะสม
• ใช้ระบบตารางหรือแผนงาน เช่น ตารางกิจวัตรประจำวัน ช่วยให้เด็กมีโครงสร้างและคาดการณ์ได้
• ฝึกทักษะการควบคุมตนเอง ผ่านกิจกรรมฝึกสมาธิ การแก้ปัญหา และการสื่อสาร

2. การใช้ยา (Medication)
การรักษาด้วยยาถือเป็นการรักษาหลักของโรคสมาธิสั้น ซึ่งยาที่ใช้รักษาแบ่งได้เป็นหลายกลุ่ม เช่น ยาในกลุ่มออกฤทธิ์กระตุ้นระบบประสาท หรือยาที่ไม่ใช่กลุ่มกระตุ้น

 

 

การสังเกตอาการของโรคสมาธิสั้นในเด็กตั้งแต่ระยะแรกเริ่ม ถือเป็นกุญแจสำคัญที่จะช่วยให้เด็กได้รับโอกาสในการพัฒนาได้อย่างเต็มศักยภาพ หากคุณพ่อคุณแม่เริ่มเห็นสัญญาณที่น่าเป็นห่วง เช่น ขาดสมาธิ หุนหันพลันแล่น หรือพฤติกรรมที่ส่งผลต่อการเรียนรู้และการเข้าสังคม ควรปรึกษาแพทย์ผู้เชี่ยวชาญเพื่อวินิจฉัยอย่างถูกต้องและวางแผนการดูแลที่เหมาะสม เพราะหากได้รับการดูแลอย่างต่อเนื่องและถูกวิธี เด็กก็สามารถเรียนรู้ เติบโต และใช้ชีวิตได้อย่างมีความสุขไม่ต่างจากเด็กทั่วไป

 

สอบถามรายละเอียดเพิ่มเติมและนัดหมายแพทย์ได้ที่ 

ศูนย์กุมารเวช ชั้น 3 โรงพยาบาลวิมุต

เวลาทำการ 08:00-24:00 น. โทร. 0-2079-0038

หรือดาวน์โหลด ViMUT Application เพื่อนัดหมายแพทย์ หรือบริการปรึกษาหมอออนไลน์

ทุกปัญหาสุขภาพ ปรึกษาแพทย์เฉพาะทางออนไลน์ ที่พร้อมดูแลคุณด้วยความใส่ใจ